Κοινωνίες "υπεύθυνων" επιχειρήσεων... και "ανεύθυνων" κυβερνήσεων

της Ειρήνης ΚΟΣΜΑ

Η πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα ανέτρεψε αρκετά τα δεδομένα όσον αφορά τα κριτήρια αξιολόγησης τόσο του ιδιωτικού όσο και του δημόσιου τομέα. Ιδιαίτερα μετά το ξέσπασμα της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, το 2008, αυξήθηκαν οι προσδοκίες για αύξηση των κοινωνικών παροχών από την πλευρά των επιχειρήσεων και μείωση των αντίστοιχων κρατικών δαπανών, με στόχο τη δημοσιονομική εξυγίανση. Από τη μια οι επιχειρήσεις βρέθηκαν εκτεθειμένες σε δημόσιο έλεγχο και σε πιέσεις της κοινωνίας και της αγοράς για μέτρηση, αξιολόγηση, βελτίωση και δημοσιοποίηση της επίδοσής τους ως "εταιρικοί πολίτες". Και από την άλλη τα κράτη βρέθηκαν εκτεθειμένα σε αξιολόγηση με τα παραδοσιακά κριτήρια και τις μεθόδους που χρησιμοποιούνται για τις επιχειρήσεις, συχνά χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η υπευθυνότητα που οφείλουν να επιδεικνύουν για τη διατήρηση της κοινωνικής ειρήνης.

Νέοι οίκοι ιδρύθηκαν με στόχο την αξιολόγηση της Εταιρικής Κοινωνικής Υπευθυνότητας, ενώ θεσπίστηκαν διεθνείς δείκτες αειφορίας, παράλληλα με την αύξηση των "πράσινων" επενδύσεων στα διεθνή χρηματιστήρια. Φυσικά, παραδοσιακοί οίκοι αξιολόγησης όπως οι Fitch, Standard & Poor’s και Moody’s, παρόλο που έχασαν σε μεγάλο βαθμό την αξιοπιστία τους, με αφορμή τις ευθύνες που επωμίστηκαν για το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης, δεν έχασαν τον "ρυθμιστικό" τους ρόλο στις αγορές. Οι συγκεκριμένοι οίκοι πρωταγωνίστησαν στην κερδοσκοπία που προηγήθηκε του σκασίματος της φούσκας των στεγαστικών δανείων στην αμερικανική κτηματική αγορά, βαφτίζοντας τα σκουπίδια... χρυσάφι, επιδεικνύοντας μηδενική υπευθυνότητα. Επανήλθαν όμως δριμύτεροι για να στρέψουν τα βέλη τους προς ισχυρούς και αδύναμους "παίκτες". Μεταξύ των βαλλόμενων, συγκαταλέγονται και κράτη μέλη της Ε.Ε., και μάλιστα ενταγμένα στη Ευρωζώνη, όπως η Ιρλανδία και η Ελλάδα. Οι οίκοι απαιτούν από τις κυβερνήσεις των δύο χωρών τη λήψη σκληρών μέτρων που θα οδηγήσουν σε συρρίκνωση των δημόσιων επενδύσεων, προκειμένου να πειστούν για την αξιοπιστία τους και να αναθεωρήσουν τις εκτιμήσεις που οδήγησαν στην υποβάθμιση της πιστοληπτικής τους ικανότητας.

Οι περικοπές των δημόσιων δαπανών, συμπεριλαμβανομένων των κοινωνικών, δεν αποτελεί ζητούμενο μόνο για περιφερειακά μέλη της ζώνης του ευρώ, αλλά και για οικονομικούς γίγαντες, όπως η Ιαπωνία. Μόλις την Πέμπτη (24/12/1009), η ιαπωνική κυβέρνηση ανακοίνωσε την περικοπή των δημοσίων επενδύσεών της, με σκοπό τον περιορισμό του δημόσιου χρέους που φτάνει το 200% του ΑΕΠ. Η απόφαση του κυβερνώντος ιαπωνικού κόμματος των Δημοκρατικών να υπαναχωρήσει από τις μείζονες προεκλογικές υποσχέσεις του, οι οποίες το έφεραν στην εξουσία το Σεπτέμβριο, μετά από περίπου μισό αιώνα διακυβέρνησης των φιλελεύθερων, εν μέρει διαβεβαιώνει τις αγορές ότι μπορεί να πετύχει το όριο που η ίδια έθεσε να μην ξεπεράσει η έκδοση ομολόγων τα 44 τρισ. γεν (335,5 δισ. ευρώ). Το κοινωνικό κόστος της επιλογής της κυβέρνησης της Ιαπωνίας ίσως αποτυπωθεί σύντομα, καθώς οι βουλευτικές εκλογές στη χώρα είναι προγραμματισμένο να διεξαχθούν εντός του 2010.

Μπορεί όμως η ευθύνη για την πολυπόθητη ανάπτυξη και σταθερότητα να μετατεθεί από τις κυβερνήσεις στις διοικήσεις εταιρειών κολοσσών ή μικρότερων επιχειρήσεων με κοινωνικές ευαισθησίες; Το παράδειγμα των ίδιων των οίκων αξιολόγησης δείχνει πως ένα τέτοιο σχέδιο είναι μάλλον απίθανο να βρει αποτελεσματική εφαρμογή. Οι  Fitch, Standard & Poor’s και Moody’s από τη μια διώκονται στα αμερικανικά δικαστήρια (Οχάιο, Καλιφόρνια, Ινδιάνα), όπου εξετάζεται η σύνδεσή τους με τις αιτίες που οδήγησαν στην κρίση και από την άλλη μοιάζουν πανίσχυρες και ικανές να επηρεάσουν το μέλλον εκατομμυρίων πολιτών, αξιολογώντας την πιστοληπτική ικανότητα των χωρών τους. Και δεν είναι η πρώτη φορά που εκτίθενται στη δημόσια κριτική. Το ίδιο είχε συμβεί και το 2002, με την κατάρρευση του αμερικανικού ενεργειακού γίγαντα της Enron. Όπως και τώρα έτσι και τότε πολλοί πιστωτές κατέφυγαν στη δικαιοσύνη. Ομοσπονδιακό δικαστήριο όμως έριξε στα μαλακά τις εταιρείες αξιολόγησης πιστοληπτικής ικανότητας δεχόμενο την υπερασπιστική τους γραμμή ότι και αυτές εξαπατήθηκαν από την Enron. Επίσης τους αναγνώρισε ένα ελαφρυντικό: ότι όπως και ο Τύπος λειτουργούν συμβουλευτικά και τίποτε παραπάνω.

Απέναντι σε αυτή την κατάσταση, η αμερικανική κυβέρνηση, με αίσθημα ευθύνης, εμφανίζεται αποφασισμένη να λάβει αυστηρά μέτρα που θα συμπεριλαμβάνονται στο πακέτο των προτάσεων ρύθμισης της χρηματοπιστωτικής αγοράς, για να μην επαναληφθούν τα λάθη που οδήγησαν στην κρίση. Σε αυτό το πλαίσιο για παράδειγμα συζητιέται η εκ βάθρων αναθεώρηση του τρόπου πληρωμής τους ώστε στο εξής η αμοιβή να μην προέρχεται από εκδότες, αλλά από τους επενδυτές. Οι υπόλογοι (Standard & Poor’s, Fitch και Moody’s) συναινούν στην ανάγκη αλλαγής του ρυθμιστικού πλαισίου, αναγνωρίζοντας τις ευθύνες τους. Στην από εδώ μεριά του Ατλαντικού, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έλαβε από τον Μάιο σειρά αποφάσεων που εισάγουν αυστηρότερα κριτήρια για τη λειτουργία των εταιρειών αξιολόγησης πιστοληπτικής ικανότητας στο έδαφος των 27 κρατών μελών της ΕΕ.

Ακόμα και έτσι όμως παραμένει το ερώτημα για τη σκοπιμότητα αξιολόγησης των κρατών με κριτήρια και μεθόδους που χρησιμοποιούνται για τις επιχειρήσεις. Γεννάται επίσης το ερώτημα για το πόσο ανεξάρτητη και πραγματικά αδιάβλητη μπορεί να είναι μια διαδικασία τόσο ευαίσθητη, που απαιτεί υψηλότατο βαθμό κοινωνικής υπευθυνότητας, όταν βρίσκεται στα χέρια του ιδιωτικού τομέα, όπου μέτρο των πάντων είναι η κερδοφορία. Μήπως επομένως το σημαντικότερο συμπέρασμα που πρέπει να εξαχθεί από την πρόσφατη κρίση είναι πως ορισμένες νευραλγικού χαρακτήρα για το οικονομικό σύστημα και την κοινωνική ειρήνη δραστηριότητες, όπως η αξιολόγηση, πρέπει να ασκούνται στο εξής από τον δημόσιο τομέα; Τα κράτη, πριν μεταθέσουν και την ευθύνη άσκησης και αξιολόγησης της κοινωνικής πολιτικής στις επιχειρήσεις, θα πρέπει να το ξανασκεφτούν. Η ιστορία έδειξε ότι η διασφάλιση της οικονομικής ανάπτυξης, πόσο μάλλον της κοινωνικής ευημερίας, δεν επιτυγχάνεται με μετάθεση της ευθύνης αξιολόγησης από τον δημόσιο στον ιδιωτικό τομέα.